تاریخچه صنعت پتروشیمی ایران؛ از تولید پایین‌دستی تا توسعه زنجیره ارزش

بررسی روند شکل‌گیری و توسعه صنعت پتروشیمی ایران؛ از آغاز فعالیت‌های پایین‌دستی در دهه ۱۳۳۰ تا جهش تولید، گسترش زنجیره ارزش و نقش شرکت ملی صنایع پتروشیمی در سیاست‌گذاری و توسعه این صنعت.

به گزارش میز انرژی،، روند شکل‌گیری صنعت پتروشیمی در ایران برخلاف بسیاری از الگوهای متداول صنعتی بوده است؛ به‌گونه‌ای که توسعه واحدهای پایین‌دستی پیش از ایجاد واحدهای بالادستی آغاز شد. این صنعت که با هدف کاهش وابستگی به واردات مواد اولیه پلاستیک و تأمین نیاز بخش کشاورزی در حوزه کودهای شیمیایی شکل گرفت، طی حدود ۶ دهه از یک واحد تولیدی محدود به نهادی توسعه‌ای و سیاست‌گذار در این حوزه تبدیل شده است.

آغاز فعالیت؛ حرکت از پایین‌دست به بالادست

بررسی تاریخچه صنعت پتروشیمی نشان می‌دهد نخستین فعالیت‌ها در بخش پایین‌دستی شکل گرفت. در سال ۱۳۳۷ کارخانه «پلاسکو» به‌عنوان اولین تولیدکننده محصولات پلاستیکی در کشور آغاز به کار کرد، در حالی که مواد اولیه آن به‌طور کامل از خارج تأمین می‌شد. در ادامه و برای کاهش این وابستگی، با توجه به نیاز بخش کشاورزی، «بنگاه شیمیایی کشور» جهت احداث کارخانه کود شیمیایی مرودشت در استان فارس شکل گرفت. نهایتاً در سال ۱۳۴۲ و با هدف تمرکز فعالیت‌ها و هماهنگی با صنعت نفت و گاز، «شرکت ملی صنایع پتروشیمی» زیر نظر شرکت ملی نفت ایران تأسیس شد.

ادوار سه‌گانه توسعه صنعت پتروشیمی

روند توسعه این صنعت در ایران طی ۶ دهه گذشته در سه دوره اصلی قابل بررسی است:

۱. دوره تولد و آغاز فعالیت (۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷): تمرکز اصلی در این دوره بر ایجاد مجتمع‌های پایه‌ای مانند رازی، آبادان و خارگ بود تا زیرساخت اولیه تولید محصولات پتروشیمی شکل بگیرد.

۲. دوره رکود و بازسازی (۱۳۵۸ تا ۱۳۷۶): با آغاز جنگ تحمیلی، بخش مهمی از تأسیسات پتروشیمی در جنوب کشور آسیب دید و تولید کاهش یافت. در این دوره، تمرکز بر بازسازی زیرساخت‌ها و تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام با اتکا به ظرفیت‌های داخلی قرار گرفت.

۳. دوره جهش و تثبیت (۱۳۷۶ تاکنون): در این مرحله ظرفیت تولید به‌صورت چشمگیری افزایش یافت؛ به‌طوری‌که از حدود ۳ میلیون تن در سال ۱۳۵۷ به بیش از ۷۰ میلیون تن در سال‌های اخیر رسیده است. توسعه منطقه عسلویه و رشد صادرات محصولات پتروشیمی از مهم‌ترین ویژگی‌های این دوره به شمار می‌رود.

گاه‌شمار مدیریتی؛ ۱۷ دوره مدیریت

در طول فعالیت شرکت ملی صنایع پتروشیمی تاکنون ۱۷ مدیرعامل مسئولیت هدایت این مجموعه را بر عهده داشته‌اند. باقر مستوفی به‌عنوان نخستین مدیرعامل، طولانی‌ترین دوره مدیریت را با ۱۴ سال تجربه ثبت کرده است.

پس از انقلاب و در دوران جنگ، مدیریت این مجموعه به ترتیب بر عهده رحیم عبادی، احمد احمدی، عباس شعری‌مقدم، سید مصطفی طاهری نجف‌آبادی، محمدباقر طاهری و احمد رهگذر قرار داشت. در دوره‌های بعد و همزمان با توسعه صنعت، افرادی همچون محمدرضا نعمت‌زاده، غلامحسین نجابت، عادل نژادسلیم، عبدالحسین بیات، مرضیه شاهدایی، سید رضا نوروززاده، بهزاد محمدی و مرتضی شاهمیرزایی مدیریت این شرکت را بر عهده گرفتند. در حال حاضر نیز حسن عباس‌زاده مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی است.

وضعیت فعلی و ساختار اجرایی

در ساختار کنونی، شرکت ملی صنایع پتروشیمی از یک مجموعه تولیدی به یک نهاد توسعه‌ای و سیاست‌گذار تبدیل شده است. مأموریت اصلی آن برنامه‌ریزی کلان، تنظیم‌گری و ایجاد بستر مناسب برای حضور بخش خصوصی در این صنعت است.

در این ساختار، دو بازوی مهم اجرایی شامل «سازمان منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی» و «شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی» نقش کلیدی در توسعه زیرساخت‌ها و ارتقای فناوری ایفا می‌کنند. هدف نهایی این ساختار، تکمیل زنجیره ارزش و کاهش وابستگی به خام‌فروشی در صنعت پتروشیمی عنوان شده است.