چگونه بحران نفتا می‌تواند برتری چین در صنعت پتروشیمی را تثبیت کند؟

به گزارش میز انرژی به نقل از نماد اقتصاد اختلال در عبور نفت و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز، بازار نفتا را با کمبود عرضه روبه‌رو کرده و زنجیره تامین مواد اولیه صنایع پتروشیمی را در بخش بزرگی از آسیا تحت فشار قرار داده است. در حالی که توجه بازارهای جهانی به نوسانات قیمت نفت و اختلال در تجارت انرژی معطوف شده، یکی از مهم‌ترین پیامدهای جنگ ایران و آمریکا در لایه‌ای عمیق‌تر از اقتصاد جهانی در حال شکل‌گیری است؛ بحرانی که می‌تواند توازن قدرت در صنعت پتروشیمی آسیا را به نفع چین تغییر دهد.

در این میان، کشورهایی مانند ژاپن، کره‌جنوبی، تایوان و ویتنام که وابستگی بالایی به واردات نفتا از خاورمیانه دارند، بیشترین آسیب را متحمل شده‌اند؛ در حالی که چین به لطف تنوع منابع تامین انرژی و ساختار متفاوت صنعت پتروشیمی خود، توانسته این بحران را بهتر مدیریت کند.

این وضعیت باعث شده بسیاری از تحلیلگران از جنگ خاورمیانه نه فقط به عنوان یک بحران انرژی، بلکه به عنوان نقطه عطفی در رقابت راهبردی صنعت پتروشیمی آسیا یاد کنند؛ رقابتی که می‌تواند در نهایت جایگاه چین را به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده مواد شیمیایی جهان بیش از پیش تقویت کند.

نفتا؛ حلقه پنهان اقتصاد صنعتی جهان

نفتا یکی از مهم‌ترین خوراک‌های صنعت پتروشیمی جهان محسوب می‌شود. این ماده که از فرآیند پالایش نفت خام به دست می‌آید، ماده اولیه تولید اتیلن، پروپیلن، بنزن، تولوئن و طیف وسیعی از محصولات شیمیایی و پلاستیکی است.

از بسته‌بندی مواد غذایی و تجهیزات پزشکی گرفته تا قطعات خودرو، لوازم خانگی، صنایع الکترونیک و نیمه‌رساناها، همگی به زنجیره ارزش محصولات مبتنی بر نفتا وابسته هستند. به همین دلیل هرگونه اختلال در عرضه این ماده می‌تواند پیامدهایی فراتر از صنعت پتروشیمی داشته باشد و بر کل بخش تولید جهانی اثر بگذارد.

پیش از آغاز بحران خاورمیانه، روزانه حدود ۱.۲ میلیون بشکه نفتا از مسیر تنگه هرمز عبور می‌کرد؛ مسیری که بین ۶۰ تا ۷۰ درصد نیاز وارداتی آسیا به این خوراک استراتژیک را تامین می‌کند. بسته شدن یا محدود شدن این مسیر عملا یکی از مهم‌ترین شریان‌های صنعت پتروشیمی جهان را با اختلال مواجه کرده است.

بازندگان اصلی؛ ژاپن و کره‌جنوبی

بیشترین فشار ناشی از بحران نفتا متوجه اقتصاد کشورهای صنعتی شرق آسیا شده است. ژاپن و کره‌جنوبی طی دهه‌های گذشته بخش بزرگی از مزیت رقابتی خود در صنایع شیمیایی را بر پایه واردات پایدار نفتا از خاورمیانه بنا کرده بودند، در عین حال این وابستگی به نقطه ضعف آن‌ها تبدیل شده است. بسیاری از واحدهای تولید اتیلن در ژاپن مجبور به کاهش ظرفیت تولید شده و برخی مجتمع‌های پتروشیمی در کره‌جنوبی و ویتنام نیز فعالیت خود را متوقف کرده‌اند. شرکت‌های بزرگ منطقه به دنبال تامین خوراک از آمریکا، هند، روسیه و سایر بازارها هستند، اما حجم عرضه جایگزین هنوز فاصله زیادی با نیاز واقعی صنعت دارد.

قیمت نفتای تولید شده خارج از خاورمیانه نیز در مقاطعی به دو برابر سطح پیش از بحران جنگ رسید. هرچند بخشی از این افزایش قیمت تعدیل شده، اما همچنان نرخ‌ها حدود ۳۰ درصد بالاتر از شرایط عادی باقی مانده‌اند. این موضوع هزینه تولید محصولات پتروشیمی را در سراسر قاره کهن افزایش داده است.

در کره‌جنوبی که بیش از نیمی از واردات نفتا از مسیر تنگه هرمز انجام می‌شود، شرکت‌های بزرگی مانند «LG Chem»، «Lotte Chemical» و دیگر تولیدکنندگان مواد شیمیایی با فشار فزاینده هزینه‌ها مواجه شده‌اند. برخی واحدها به پایین‌ترین نرخ بهره‌برداری در سال‌های اخیر رسیده‌اند و چشم‌انداز سودآوری این صنعت نیز تضعیف شده است.

چین؛ برنده غیرمنتظره بحران

در مقابل، چین نسبت به رقبای آسیایی خود آسیب‌پذیری کمتری از خود نشان داده است. دلیل اصلی این موضوع به ساختار متفاوت تامین خوراک در صنایع پتروشیمی این کشور بازمی‌گردد.

برخلاف ژاپن و کره‌جنوبی که وابستگی بالایی به نفتا دارند، چین طی سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای متنوع‌سازی منابع خوراک پتروشیمی خود انجام داده است. بخشی از خوراک صنعت پتروشیمی چین از اتان حاصل از گاز طبیعی، پروپان وارداتی و بخش دیگری از زغال‌سنگ تامین می‌شود. علاوه بر این، چین در سال‌های اخیر نفت خام خود را از کشورهای مختلفی از جمله روسیه، کشورهای آسیای مرکزی و آمریکای لاتین وارد کرده و وابستگی کمتری به نفت خاورمیانه پیدا کرده است.

این تنوع منابع باعث شده چین بتواند حتی در صورت محدود شدن عرضه نفتای خاورمیانه، تولید محصولات شیمیایی خود را در سطح بالایی حفظ کند. در شرایطی که بسیاری از رقبای آسیایی ناچار به کاهش تولید هستند، تولیدکنندگان چینی فرصت یافته‌اند سهم بیشتری از بازار جهانی را تصاحب کنند.

تغییر موازنه قدرت در بازار مواد شیمیایی

بحران کنونی در زمانی رخ داده که صنعت پتروشیمی آسیا پیش از این نیز با وضعیت مازاد ظرفیت تولید در چین مواجه بود. طی سال‌های گذشته، سرمایه‌گذاری عظیم پکن در واحدهای پتروشیمی موجب شده بود تولیدکنندگان ژاپنی و کره‌ای تحت فشار رقابت قیمتی قرار گیرند.

اکنون کمبود نفتا این شکاف رقابتی را عمیق‌تر کرده است. از سوی دیگر بسیاری از شرکت‌های ژاپنی هشدار داده‌اند که ادامه بحران می‌تواند توان رقابت صنعت پتروشیمی این کشور را بیش از پیش تضعیف کند. در کره‌جنوبی نیز دولت و شرکت‌های بزرگ به دنبال ادغام واحدهای تولیدی و بازسازی ساختار این صنعت هستند تا بتوانند با شرایط جدید خود را وفق دهند.

در تایلند نیز شرکت‌های بزرگ پتروشیمی مذاکراتی را برای ادغام کسب‌وکارهای مرتبط با مواد اولیه پتروشیمی آغاز کرده‌اند. این تحولات نشان می‌دهد صنعت پتروشیمی آسیا وارد دوره‌ای از بازآرایی ساختاری شده است؛ دوره‌ای که در آن تنها شرکت‌هایی با مقیاس بزرگ‌تر، بهره‌وری بالاتر و دسترسی متنوع‌تر به خوراک قادر به حفظ رقابت‌پذیری خواهند بود.

آن سوی یک بحران

برخی تحلیلگران معتقدند حتی اگر تنش‌های ژئوپلیتیکی کاهش یابد و تردد در تنگه هرمز به حالت عادی بازگردد، صنعت پتروشیمی آسیا به سرعت به شرایط پیشین بازنخواهد گشت. تجربه ماه‌های اخیر نشان داده است که اتکای بیش از حد به یک مسیر جغرافیایی یا یک منبع خوراک می‌تواند کل زنجیره ارزش صنایع شیمیایی را با مخاطره مواجه کند.

به همین دلیل بسیاری از دولت‌ها و شرکت‌ها اکنون به دنبال ایجاد زنجیره‌های تامین متنوع‌تر هستند. ژاپن طرح همکاری منطقه‌ای موسوم به طرح «POWERR Asia» را برای تقویت امنیت زنجیره تامین منابع و مواد اولیه ارائه کرده و سایر کشورهای آسیایی نیز به دنبال راهکارهای مشابه هستند.

آینده صنعت پتروشیمی در شرایط تنش‌های ژئوپلیتیکی

آنچه امروز در بازار نفتا مشاهده می‌شود، تنها یک شوک موقت عرضه نیست. این بحران نشان داده است که رقابت در صنعت پتروشیمی دیگر صرفا به فناوری یا هزینه تولید محدود نمی‌شود، بلکه امنیت زنجیره تامین به یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده مزیت رقابتی تبدیل شده است.

در این میان، چین به دلیل تنوع منابع خوراک، ظرفیت عظیم تولید و انعطاف‌پذیری بیشتر در تامین مواد اولیه، موقعیت مطلوب‌تری نسبت به بسیاری از رقبای آسیایی خود پیدا کرده است. در همین زمینه اگر بحران فعلی ادامه یابد، پکن می‌تواند سهم بیشتری از بازار جهانی مواد شیمیایی و پلاستیک را در اختیار بگیرد و برتری خود را در یکی از مهم‌ترین صنایع پایه جهان تثبیت کند.

از این منظر، جنگ ایران تنها معادلات بازار نفت را تغییر نداده است؛ بلکه در حال بازتعریف نقشه رقابت صنعت پتروشیمی آسیاست. صنعتی که ارزش آن به صدها میلیارد دلار می‌رسد و محصولات آن در قلب زنجیره تولید اقتصاد جهانی قرار دارند. شاید مهم‌ترین برنده این تحول نه تولیدکنندگان نفت، بلکه واحد‌های پتروشیمی چین باشند که در میانه بحران، فرصت تازه‌ای برای گسترش نفوذ خود در بازارهای جهانی یافته‌اند.